หลังทศวรรษ 2470 เป็นต้นมา มีภาพลักษณ์และสร้างภาพลักษณ์ ครูบา ศรีวิชัยขึ้นหลายประการ เช่น หนังสือชีวประวัติครูบาศรีวิชัย
ประวัติครูบาศรีวิชัย ภาพถ่ายครูบาศรีวิชัย อนุสาวรีย์ครูบาศรีวิชัย เครื่องรางและวัตถุมงคลครูบาศรีวิชัย รวมถึงตำนานมุขปาฐะต่างๆ กระแสดังกล่าวทำให้ครูบาศรีวิชัยกลายเป็นบุคคลสำคัญของท้องถิ่นภาคเหนือในฐานะ “ตนบุญแห่งล้านนา” กลายเป็นตัวแทนความหมายของค าว่า “ครูบา” ซึ่งในบทความนีจะกล่าวถึงเพียงหนังสือชีวประวัติ ครูบาศรีวิชัยเท่านั้น
จนถึงปัจจุบัน (2560) มีหนังสือประวัติ ครูบา ศรีวิชัยผลิตออกมาจำนวนมากกว่า 46 ฉบับซึ่งถือได้ว่าเป็นพระสงฆ์ที่มีงานเขียนชีวประวัติมากรูปหนึ่ง และถูกผลิตซ้ำและตีพิมพ์อยู่อย่างต่อเนื่อง3 เช่น ฉบับของ พระอานันท์ พุทฺธธมฺโม ตีพิมพ์ซ้ำกว่า 9 ครั้ง จำนวนกว่า 72,000 เล่ม ซึ่งล่าสุดได้นำมา ตีพิมพ์อีกครั้ง ในปี 2558 ในนามสมาคมชาวลำพูน โดยส่วนใหญ่มักมีเนื้อหาหลัก ๆ อยู่ 4 ประเภท และ หนึ่งองค์ประกอบสำคัญ เช่น
1) ประวัติในส่วนของการกำเนิด
2) การเข้าสู่เพศบรรพชิตและการศึกษา
3) ประวัติกรณีข้อขัดแย้งระหว่างครูบาศรีวิชัยและรูปแบบศาสนาใหม่ที่กำหนดโดยรัฐส่วนกลาง
4) งานบูรณะพุทธสถานสำคัญในเขตพื้นที่วัฒนธรรมล้านนาเดิมโดยเฉพาะอย่างยิ่ง การสร้างถนนขึ้นดอยสุเทพ ซึ่งถือเป็นผลงานชิ้นสำคัญของครูบาศรีวิชัยและเป็นที่รับรู้กันทั่วไปของผู้คนส่วนใหญ่และองค์ประกอบสำคัญหนึ่งประการ คือ รูปภาพต่าง ๆ เกี่ยวกับครูบาศรีวิชัยที่จะต้องนำมานำเสนอประกอบทุกฉบับ
จากการพิจารณาถึงเนื้อหาในหนังสือชีวประวัติ ครูบา ศรีวิชัยฉบับที่กล่าวมาข้างต้น มักนำเสนอ ภาพลักษณ์สำคัญ 4 ประการหลัก ๆ เช่น
1. ภาพลักษณ์การเป็น “ตนบุญ” ผู้วิเศษภาพลักษณ์นี้ มักจะสัมพันธ์อยู่กับเรื่องราวเหนือ
ธรรมชาติ เช่น เมื่อครั้งครูบาถือกำเนิดได้เกิดฝนตกฟ้าร้อง ฝนฟ้าคะนอง แผ่นดินไหว เป็นที่มาของ ชื่อท่านว่า “อ้ายฟ้าฮ้อง (ร้อง)” หรือ “อินเฟือน” เป็นคนมีเมตตาสูงกว่าบุคคลปกติ โดยเวลาพ่อแม่นำปลาหรือสัตว์ที่จับมาได้มาขังไว้ท่านก็มักจะนำไปปล่อย มีจิตใจฝักใฝ่ในทางธรรม สันโดษ
2. ภาพลักษณ์การเป็น “เกจิ” รูปสำคัญในพุทธศาสนาไทย โดยชีวประวัติแต่ละฉบับจะต้อง
เน้นย้ำวัตรปฏิบัติของครูบาศรีวิชัย เช่น ท่านเป็นพระที่มักน้อย สันโดษ ไม่ปรารถนาในยศถาบรรดาศักดิ์เคร่งครัดในพระวินัย ฉันข้าวมื้อเดียว และไม่ฉันอาหารที่ประกอบด้วยเนื้อสัตว์
3. ภาพลักษณ์พระนักพัฒนา เป็นสิ่งที่ชีวประวัติทุกฉบับของครูบาศรีวิชัยจะต้องนำเสนอ โดยจะต้องกล่าวถึงความสำคัญของสถานที่แต่ละที่ที่ครูบาศรีวิชัยได้ไปบูรณะหรือสร้าง เช่น พระธาตุดอยสุเทพ พระธาตุช่อแฮ พระธาตุดอยตุง วิหารพระเจ้าตนหลวง วัดสวนดอก วัดพระสิงห์ ซึ่งสถานที่แต่ละที่จะสัมพันธ์กับความเชื่อเกี่ยวกับตำนานพระเจ้าเลียบโลก (เธียรชาย อักษรดิษฐ์, 2552). หรือเป็นหนึ่งใน “ชุธาต” (เธียรชาย อักษรดิษฐ์, กรกนก รัตนวราภรณ์ และคณะ. 2545) ตามความเชื่อของคนในภาคเหนือ และทุกฉบับจะต้องกล่าวถึงผลงานชิ้นสำคัญของครูบาศรีวิชัยคือ การสร้างถนนขึ้นดอยสุเทพ ด้วยระยะทางกว่า 12 กิโลเมตร กับการใช้เวลาสร้างเพียง 5 เดือน และจะต้องสรุปจำนวนสถานที่ที่ครูบาศรีวิชัยได้เดินทางไปสร้างหรือบูรณะไว้ท้าย
4. ภาพลักษณ์พระต้นแบบพุทธศาสนาแบบจารีตล้านนา ภาพลักษณ์นี้เนื้อหามักจะนำเสนอผ่านกรณีความขัดแย้งระหว่างครูบาศรีวิชัยกับรัฐไทย กล่าวคือ ครูบาศรีวิชัยที่ไม่ยอมสยบยอมต่ออำนาจรัฐ โดยยึดมั่นพระธรรมวินัยและการปฏิบัติตามที่ได้เรียนรู้และสืบทอดมาจากครูบาอาจารย์เท่านั้นซึ่งประเด็นดังกล่าวนี ภายหลังถูกเลี่ยงและถูกลดทอนความสำคัญลงไป เช่น ใน “เพลงครูบาศรีวิชัย” ฉบับของทิพวรรณ จันทร์สวย แทบจะไม่กล่าวถึงความขัดแย้ง (ทิพวรรณ จันทร์สวย, 2015) หรือใน “เพลงครูบาเจ้าศรีวิชัย” ฉบับของพิพัฒน์พงษ์ หน่อขัด กล่าวว่าเป็นเพียงมารผจญเท่านั น (พิพัฒน์พงษ์หน่อขัด, 2013) หรือตีความใหม่ให้เป็นเพียงความขัดแย้งของความไม่เข้าใจกันและกัน (ส.สุภาภา, 2499)อีกองค์ประกอบหนึ่งที่ถูกนำเสนอพร้อมกับหนังสือชีวประวัติของครูบาศรีวิชัยคือ “รูปภาพ” และ “รูปกิจกรรมต่าง ๆ” ของครูบาศรีวิชัย โดยรูปภาพต่าง ๆ เหล่านี้ ถือเป็นภาพลักษณ์ที่เป็นรูปธรรมที่ชัดเจนที่สุด ถูกผลิตซ้ำทั้งเป็นส่วนหนึ่งของภาพประวัติครูบาศรีวิชัยในหนังสือชีวประวัติ เป็นส่วนหนึ่งของเครื่องรางและวัตถุมงคล เช่น ล็อกเกต รูปหล่อ รูปเหมือน อนุสาวรีย์หรือแม้แต่เป็นวัตถุมงคลด้วยตัวของมันเอง หรือในปัจจุบันยังถูกนำมาผลิตซ้ำในรูปแบบอื่น ๆ เช่น ปฏิทิน ของชำร่วยของที่ระลึกในโอกาสพิธีต่าง ๆ ซึ่งรูปภาพและวัตถุต่างๆ ที่ถูกจำลองจากรูปภาพครูบาศรีวิชัยนี ได้นำเสนอภาพลักษณ์6 วารสารธรรมศาสตร์สำคัญ คือ ลักษณะการแต่งกายและลักษณะท่าทางของครูบาศรีวิชัยออกมาทำให้ภาพลักษณ์ดังกล่าวกลายเป็นการรับรู้และความเข้าใจหลักของผู้คนใปัจจุบัน ว่าลักษณะดังกล่าวนั้นเป็นวิถีปฏิบัติแบบครูบาศรีวิชัย รวมถึงกลายเป็นวิถีลักษณะแห่งการเป็น “ครูบา” ในความเข้าใจของผู้คนในปัจจุบันกล่าวโดยสรุป จะเห็นได้ว่าหนังสือชีวประวัติและรูปภาพครูบาศรีวิชัยเป็นหนึ่งในช่องทางสำคัญหนึ่งในกระแสการผลิตซ้ำและสร้างภาพลักษณ์ให้แก่ครูบาศรีวิชัย โดยภาพลักษณ์ที่ถูกผลิตซ้ำและนำเสนออยู่อย่างต่อเนื่อง เช่น ภาพลักษณ์การเป็นตนบุญผู้วิเศษ การเป็นเกจิ การเป็นพระนักพัฒนาและพระสงฆ์จารีตล้านนา ไม่เพียงเท่านั้นกระแสดังกล่าวยังคงทำให้ครูบาศรีวิชัยกลายเป็นที่รู้จักและรับรู้ของผู้คนในสังคมในฐานะ “ตนบุญแห่งล้านนา” และเป็นตัวแทนความหมายของคำว่า “ครูบา”ด้วยในปัจจุบันดังนั้นกระแสการผลิตซ้ำและสร้างภาพลักษณ์ครูบาศรีวิชัยที่กล่าวมา จึงไม่ได้เป็นเพียงสิ่งที่สะท้อนให้เห็นถึงความเคารพศรัทธาของผู้คนต่อครูบาศรีวิชัยเท่านั้นกระแสดังกล่าวยังเป็นปัจจัยในการสร้างการรับรู้และความเข้าใจใหม่ ๆ เกี่ยวกับครูบาศรีวิชัยด้วย จนเป็นปัจจัยนำไปสู่การหยิบยืมการเชื่อมโยงและการอ้างอิงกับภาพลักษณ์นั้น ๆ เพื่อสร้างความชอบธรรมให้แก่การเป็น “ ครูบา ” และนำไปใช้เป็นเอกลักษณ์เพื่อสร้างจุดขายให้แก่ตนเองของกลุ่มครูบาคติใหม่ ซึ่งจะกล่าวต่อไป
ครูบาบุญชุ่ม เกจิดังแห่งล้านนา